Czy kolejną umowę ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych można rozwiązać albo od niej odstąpić?
Przepisami regulującymi umowę ubezpieczenia są normy zawarte w:
3/ ustawie Kodeks cywilny, w którym ustawodawca m. in. rozróżnił umowę ubezpieczenia mienia od ubezpieczenia odpowiedzialność cywilnej,
2/ ustawie z dnia 22 maja 2003r. (Dz.U. Nr 124, poz. 1151) o działalności ubezpieczeniowej, zwanej dalej udu, która nie obejmuje swym zakresem ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej,
1/ ustawie z dnia 22 maja 2003r. (Dz.U. Nr 124, poz. 1152) o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, zwanej dalej uuo, która stanowi warunki umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych.

Kolejność wskazanych ustaw nie jest przypadkowa. Na podstawie powszechnych zasad interpretacyjnych akt tej samej rangi, późniejszy albo zawierający normy szczegółowo regulujące konkretną czynność prawną, zachowuje pierwszeństwo przed aktem wcześniejszym lub ogólnym. Wszystkie wskazane powyżej akty normatywne wg Konstytucji są aktami tej samej rangi – ustawy. Problem możemy mieć jedynie z rangą Kodeksu cywilnego. Jednak art. 807 § 1, który odnosi się do zakresu stosowania przepisów umieszczonych w KC. ma zastosowanie wprost do umów dobrowolnych. Nie można go stosować w zakresie określonym odrębnymi ustawami szczególnymi. Przykładem jest zakres ubezpieczenia OC komunikacyjnej (odpowiedzialności cywilnej komunikacyjnej). Normy kodeksowe wyeliminowały obowiązek świadczenia ubezpieczyciela za szkody wyrządzone z winy umyślnej i wskutek rażącego niedbalstwa (art. 824 KC.), a uuo szkody takie włączyła do jego odpowiedzialności (art. 9 ust. 2 uuo). Podnieść trzeba, że przepis § 2 art. 824 KC. wskazuje wprawdzie na możliwość umownej zmiany zasad odpowiedzialności, jednak w umowie ubezpieczenia obowiązkowego taka możliwość jest wyłączona. Warunki bowiem są z góry przez ustawodawcę stronom narzucone. Strony nie mogą umownie zmienić zasad umowy OC komunikacyjnej. Gdyby jednak strony dokonały jakiejś zmiany zastosowanie znajdzie art. 6 uuo, o którym niżej.
Umowa ubezpieczenia ma charakter dobrowolny, z zastrzeżeniem przepisów ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych – vide art. 12 ust. 2 udu.
Jak zatem uuo definiuje ubezpieczenia OC obowiązkowej? W myśl art. 4 – ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów (OC komunikacyjna) jest ubezpieczeniem obowiązkowym.
Zgodnie z art. 6 umowę ubezpieczenia obowiązkowego zawartą z naruszeniem przepisów ustawy oraz ustaw odrębnych uważa się za zawartą zgodnie z przepisami ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych!
Ustawodawca wskazuje jednocześnie na art. 10 ust. 1, w którym zdefiniował spełnienie obowiązku zawarcia umowy OC komunikacyjnej. Jest nim zawarcie umowy zgodnie z przepisami ustawy lub ustaw odrębnych z sumą gwarancyjną nie niższą niż minimalna, ustalona przez ustawodawcę. Na podkreślenie zasługuje uwaga, że umowa, na podstawie której posiadacz pojazdu ubezpieczony będzie na wyższą sumę gwarancyjną niż minimalna wymagana przez ustawę, także będzie czyniła zadość temu obowiązkowi. Wysokość sumy gwarancyjnej można ustalić na podstawie jednej albo wielu, o tym samym zakresie umów ubezpieczenia. Kluczem jest tu bowiem interpretacja art. 13 ust. 2 i art. 36 ust. 1 uuo, wg których ograniczeniem odpowiedzialności jest suma gwarancyjna, a nie wysokość szkody.
Z powyższego należy moim zdaniem wyprowadzić wniosek, że zawarcie kolejnej umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, powoduje jedynie zwiększenie sumy gwarancyjnej.

Jedynym ograniczeniem wysokości odszkodowania, poza wartością szkody jest ustalona w umowie suma gwarancyjna. Zatem jeśli posiadacz pojazdu zawarł umowy na łączną sumę gwarancyjną wyższą niż minimalna ustalona w ustawie, to poszkodowani otrzymają łącznie wyższe odszkodowanie niż suma gwarancyjna wynikająca z pojedynczego stosunku ubezpieczenia.
Czy zakład ubezpieczeń może odmówić zawarcia umowy ubezpieczenia OC komunikacyjnej? Na podstawie art. 5 ust. 2, w zw. z art. 4 pkt 1) uuo ubezpieczyciel został przez ustawodawcę pozbawiony tego prawa. Każdy więc wniosek o ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych musi zostać przez ubezpieczyciela uwzględniony.
Reasumując każde ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych jest ubezpieczeniem obowiązkowym. Można zawrzeć nieograniczoną liczbę takich umów. Ważne jest, aby jedna umowa charakteryzowała się minimalną sumą gwarancyjną. Wniosek z tego wypływa taki, że wyłącznie umowa OC komunikacyjnej, z sumą gwarancyjną niższą niż ustawowo wymagana, będzie umową dobrowolną.
Ubezpieczyciel, do którego wniesiemy o zawarcie kolejnej umowy OC komunikacyjnej nie może odmówić jej zawarcia. Zwiększa tym samym zakres ryzyka do sumy gwarancyjnej, której dobrowolnie do umowy nie wprowadziłby.
Zapewne pojawia się pytanie, kto celowo chciałby zawierać więcej niż jedno OC komunikacyjnej? Osobiście, przy tak niskiej sumie ustawowej (1,5 mln euro za wszystkie szkody na osobie), zrobiłbym tak prowadząc przedsiębiorstwo przewozu osób (chodzi o szkody, których sprawcą jest kierowca mojego autobusu). Zresztą wyrządzenie szkody w mieniu o wartości przekraczającej minimum ustawowe (300 tys. euro), też nie jest rzadkie. Nowy ciągnik siodłowy z naczepą to koszt rządu 200 tys. euro, a ładunki potrafią osiągać wartości ponad 1 mln euro.
Cały zatem problem z podwójnym „OC komunikacyjnym” bije raczej w ubezpieczycieli, którzy przed zwiększeniem sumy gwarancyjnej nie mogą się skutecznie obronić.
Osobom fizycznym, które bez własnej woli w takiej sytuacji się znalazły należy złożyć kilka następujących uwag:
1/ strony nie mogą dowolnie ustalać czy kolejna umowa OC komunikacyjnej zawarta jest w ramach wykonania obowiązku (obowiązkowa), czy nie (dobrowolna). Wszak problem pojawia się ponieważ wolą stron było zawarcie ubezpieczenia OC obowiązkowego.
2/ każde ubezpieczenie OC komunikacyjnej jest ubezpieczeniem obowiązkowym – vide art. 4 uuo, wobec czego do praw i obowiązków wynikających z takiej umowy stosuje się w pierwszej kolejności przepisy ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych (uuo).
3/ w rozdziale 2 uuo „Ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych” w art. 33 ustawodawca określił enumeratywnie w zamkniętym katalogu okoliczności, których wystąpienie powoduje rozwiązanie umowy. Przepis ten jest przepisem bezwzględnie obowiązującym i żadną wolą stron nie można w tym zakresie nic zmienić.
4/ możliwość odstąpienia od umowy uregulowana jest w pkt 3 art. 33, w zw. z art. 39 ust. 3 uuo. Ustawodawca nie przewidział uprawnienia do odstąpienia od umowy z powodu zawarcia kolejnej takiej umowy.
Co zrobić w sytuacji, posiadania dwóch umów OC komunikacyjnej? Moim zdaniem są dwa wyjścia:
1/ dochodzić odszkodowania od zakładu ubezpieczeń za brak właściwej konsumentowi informacji o kontynuowaniu ubezpieczenia OC ze wskazaniem nowej wysokości składki (zmiana wzorca taryfy), np.: w sytuacji oświadczenia ubezpieczyciela o rozwiązaniu pakietu na ubezpieczenia samochodu (OC + AC + NW). Jeśli ubezpieczyciel nie poinformował nas o ciągłości OC, to bez podstawy prawnej wypowiedział umowę ubezpieczenia OC komunikacyjnej, co może być podstawą do wykazania konieczności zawarcia nowej umowy z innym ubezpieczycielem.

2/ dochodzić odszkodowania od agenta lub brokera ubezpieczeniowego za niewykonanie obowiązków informacyjnych wobec ubezpieczającego. „Multiagenci” i brokerzy posiadają obowiązkowe ubezpieczenia OC zawodowej i nie powinno być z tym problemu. Jeśli chodzi o agenta wykonującego czynności na rzecz jednego ubezpieczyciela, to on ponosi za działania agenta pełną odpowiedzialność.
Jeśli chodzi o postulaty, to zamiast zmian w przepisach należy niezwłocznie uruchomić jeden ogólnopolski rejestr ubezpieczeń obowiązkowych. Ubezpieczyciel będzie mógł z łatwością ustalić, czy dana osoba spełniła już obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia OC komunikacyjnej.
Dzięki temu, każdy po zawarciu drugiej umowy będzie mógł uchylić się od skutków oświadczenia swej woli na podstawie art. 84 KC. (działanie pod wpływem błędu) w ciągu roku od otrzymania wezwania do zapłaty składki za niechcianą umowę (zob. art. 85 § 2 KC.). Unicestwioną wówczas (z mocą wsteczną) będzie umowa, o której zawarcie wnioskował ubezpieczający. Nie zaś ta, która uległa przedłużeniu na zasadach przewidzianych w art. 28 ust. 1 uuo, o której ubezpieczający błędnie przypuszczał, że nie istnieje.